Tác phẩm mới
Nhịp sống thường ngày
Thăng hoa công nghiệp
Thiên nhiên và con người
Sức mạnh của đồng tiền
Tranh Sơn Mài
Sơn mài là một trong các chất liệu của hội họa Việt Nam. Lịch sử tạo hình nghệ thuật của Việt Nam luôn mang những bản sắc riêng của mình và sơn mài là một phần của bản sắc riêng ấy. Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn thủ công truyền thống của Việt Nam thành một kỹ thuật riêng mà chúng ta gọi là kỹ thuật sơn mài. Chất liệu sơn mài được sản suất từ nhựa của cây sơn, thường lấy ở vùng Tam Nông (Phú Thọ). Nhựa cây sơn được hứng về và được đổ vào các “sải” đan bằng tre và đậy lên mặt sơn một lớp giấy. Nhựa khi ấy được gọi là “sơn sống”. Nhựa này được cất ở trong nhà càng lâu càng tốt bởi sơn sẽ lắng xuống và chia ra thành nhiều lớp,mỗi lớp tương ứng sẽ là một loại sơn. Lớp trên cùng có màu sẫm gọi là “sơn mặt dầu” đó là loại sơn tốt nhất dung để trộn thêm vào các loại sơn ở dưới để chế thành các loại “sơn chin”. Sơn chin này được dùng trong những lớp sơn cuối cùng của việc làm “vóc” hoặc vẽ tranh. Sơn có chất lượng tốt sẽ được đổ vào các sải tre hoặc thùng gỗ và dung chầy gỗ khuấy trong 3 ngày liền. Mỗi ngày từ 8 đến 11 tiếng. Trong quá trình khuấy sơn sẽ trở lên trong hơn và có màu gần giống màu cánh của con gián mà người ta hay gọi là “sơn cánh gián”. Nhựa thông cũng được dùng để thêm vào sơn làm co sơn bóng hơn và dễ mài hơn. Nếu đổ sơn vào chậu sảnh và khuấy bằng chầy sắt thì sơn sẽ ngả màu đen.
Tranh sơn mài được vẽ bằng chất liệu sơn mài cũng phải được vẽ trên một chất liệu vẽ đặc biệt mà ta gọi là “vóc”. Những họa sĩ vẽ tranh sơn mài rất chú trong tới việc chọn “vóc” để vẽ tranh. “Vóc” ở đây được làm bằng các tấm gỗ thật tốt. Công việc này rất phức tạp,tấm gỗ chọn làm “vóc” phải thật khô và nhẵn, không được có vết nứt ,rạn, xước hay những vết bẩn khác. Gỗ được chọn xong sẽ được quét một lớp “sơn sống” lên cả hai mặt bằng một cái “thép” rộng bản. Sau đó được bọc vải hoặc lụa quanh tấm gỗ, để khô lớp sơn này và lại tiếp tục được sơn nhiều lớp khác lên. Lúc này tấm gỗ sẽ được để ở nơi ẩm và thoáng để cho sơn mau khô. Vì đặc thù của sơn mài là độ ẩm càng cao thì sơn càng mau khô. Sau vài ngày sơn phủ đã khô người ta lại quét thêm một lớp sơn nữa gọi là “bó”,một lớp “ma tít” gồm sơn sống,mùn cưa nhỏ và đất sét. Khi lớp “bó” này khô thì lại được phủ thêm 2 lớp sơn sống nữa. Lúc này bề mặt tấm gỗ sẽ được mài nhẵn bằng đá bột và nước. Sau đó được “sơn thí” lên ba đến 4 lớp “sơn then” (Sơn chín màu đen). Các lớp này không được sơn cùng lúc mà được sơn từng lớp một. Khi sơn xong mỗi lớp người ta lại mang tấm gỗ đi “ủ” (để nơi ẩm và thoáng) để sơn khô rồi mới sơn tiếp lớp khác. Sau khi tấm gỗ được phủ sơn ở tất cả mọi phía và mài cẩn thẩn như vậy bề mặt của nó sẽ có màu đen của sơn và rất nhẵn,mịn. Lúc này nó được gọi là “vóc” và được dùng để vẽ tranh.
Vẽ tranh sơn mài
Trên bề mặt của tấm “vóc” các họa sĩ dùng phấn hoặc bút chỉ phác họa hình vẽ. Sau đó vẽ sơn đã trộn lẫn màu theo đường phấn hoặc chì này. Có thể dùng bút vẽ tròn hoặc “thép” dẹt để vẽ. “Thép” ở đây là loại bút vẽ được dùng riêng cho vẽ tranh sơn mài. Loại bút vẽ này về cơ bản cũng cấu tạo giống bút vẽ bình thường. Gồm có đầu vẽ và thân làm bằng gỗ. Tuy nhiên thân của “thép” được làm dẹt ra và đầu vẽ thì lông vẽ được làm ngắn lại chứ không dài như bút vẽ thường. Các họa sĩ sẽ dùng sơn trộn với màu vẽ để vẽ. Do sơn để vẽ tranh sơn mài có màu đen hoặc cánh gián,các loại màu bình thường khi trộn với loại sơn này dễ bị sơn làm cho màu chuyển thành đen hoặc bị xám xỉn lại. Do vậy trong kỹ thuật vẽ tranh sơn mài muốn pha màu họa sĩ phải dùng các loại màu đặc biệt chuyên để vẽ tranh sơn mài. Đặc biệt trong tranh sơn mài họa sĩ có thể dùng cả vỏ trứng (trứng vịt hoặc trứng gà) làm sạch và rang khô khảm vào tranh để tạo ra những màu trắng khỏe khoắn. Vỏ trai,vỏ ốc.. để tạo ra các màu xanh,tím, hồng óng ánh. Để khảm được vào tranh thì các họa sĩ phải dùng dao trồ tách lớp trên bề mặt của lớp “vóc” một cách thích hợp. Sau đó đặt những hình cắt từ lớp vở trứng,vỏ ốc,trai.. vào những chỗ đã khắc và quét một lớp sơn đen lên. Dùng búa gõ nhẹ để lớp vỏ trứng,vỏ ốc.. này dính chặt vào lớp sơn đó. Sau đó quét thêm một đến 2 lớp sơn vào những chố đã khảm như vậy để tạo thành màu thích hợp cho từng hình.
Khi các lớp sơn đã khô tranh sẽ được mang ra mài bằng một loại đá mài với nước. Hoặc cũng có thể dùng một loại giấy ráp chuyên dụng để mài tranh. Các lớp sơn khác nhau khi vẽ sẽ được hiện ra một cách đặc biệt khi mài. Các lớp vỏ trứng hay vỏ ốc,trai..cũng hiện ra tùy theo ý đồ của họa sĩ.
Một điều đặc biệt nữa là trong tranh sơn mài các họa sĩ rất hay sử dụng vàng và bạc trong quá trình vẽ. Vàng và bạc này đều là thật và được sản xuất đặc biệt tại làng Kiêu Kị (thuộc Gia Lam – Hà Nôi) . Đây là làng duy nhất sản xuất vàng và bạc trong cả nước Việt Nam dùng để vẽ tranh sơn mài. Vàng và bạc ở đây được đập cho dài và mỏng sau đó cắt thành các hình vuông nhỏ. Cuối cùng tán thành các là cực mỏng có dạng hình vuông cạnh 4 cm. Các lá vàng này được đặt nhiều lớp,mỗi lớp là một lá trồng lên nhau và cách nhau bằng giấy, tạo thành các “thiếp” vàng và bạc. Đặc biệt các lá vàng này được tạo ra hoàn toàn bằng tay và chúng mỏng tới mức 1 chỉ vàng sẽ tạo ra được 980 lá vàng có diện tích lớn hơn 1m2. Hiện tại chưa có 1 ngày công nghiệp nào làm được điều đó..
Họa sĩ khi sử dụng vàng hoặc bạc thì quét một lớp sơn mỏng lên sau đó áp các “thiếp” vàng hoặc bạc vào để các lá vàng,bạc bám vào tranh. Màu sắc của những là vàng,bạc này mang lại rất óng ánh mà không một loại màu nào có thể mang lại. Có thể phủ thêm những lớp sơn “cánh gián” mỏng lên chúng để tạo ta các màu sắc khác nhau tùy vào ý đồ của họa sĩ.
Khi bức tranh đã được vẽ nhiều lớp, được mài bằng đá mịn hoặc được đánh mịn bằng giấy ráp, các hình vẽ ,màu sắc đã hiện lên vừa ý của tác giả thì công việc cuối cùng là đánh bóng tranh. Có thể dùng tóc rối hoặc than mịn để đánh bóng. Qua việc đánh bóng này nét và màu của bức tranh sẽ hiện dần lên,lúc này thì phải dùng lòng bàn tay xoa lên mặt tranh cho đến khi bức tranh trở lên bóng và màu sắc của tranh hiện lên rõ nét. Thông thường việc này được làm 1 lần. Tuy nhiên theo Văn Tơn công việc đánh bóng có thể tiến hành trong 3 lần. Lần đầu tiên lớp sơn đánh bóng sẽ ngấm vào mặt tranh,tranh bóng hơn nhưng chưa thật sự phẳng và đạt độ bóng theo yêu cầu. Qua lần đánh thứ 2 và 3 bức tranh thực sự trở lên hoàn hảo và bóng tới mức mặt tranh bóng như mặt gương. Hiện tại rất ít họa sĩ ở Việt Nam thực hiện được những bức tranh như vậy.
Tranh sơn mài truyền thống
Ở Việt Nam việc vẽ tranh sơn mài có thể chia thành các phong cách khác nhau. Đầu tiên là phong cách truyền thống,tỉ mỉ,hiện thực với những tìm tòi từ gam màu nóng sang lạnh tạo lên sự hài hòa về sắc và chất tạo ra các tác phẩm chuẩn mực với độ trong,phẳng,sâu ,bền đẹp. Tiếp theo là các thế hệ họa sĩ trẻ sau này họ tìm tòi và định hình phong cách khác nhau của riêng họ như họ dùng thêm các đồng xu,các vật liệu khác để khảm vào tranh hay thay vì dùng sơn ta họ dùng các chất liệu sơn Nhật.
Hiện tại các chất liệu vẽ tranh sơn mài truyền thống như phải dùng chất liệu sơn ta. Sử dụng vàng,bạc ngày càng đắt và hiếm. Tuy nhiên họa sĩ Văn Tơn vẫn trung thành với cách vẽ này vì hiệu quả nó mang lại cho các bức tranh rất tuyệt vời và sống động. Thể hiện được ý đồ của Văn Tơn qua các tác phẩm.